De duurzame energierevolutie, komt die er wel en is het eigenlijk wel een revolutie?

20 september 2012 - Het is een feit dat veel mensen in de weer zijn om zelf op duurzame manier energie op te gaan wekken, voor zichzelf en voor anderen. Het aantal initiatieven op dit vlak is schier eindeloos. Vraag is of er nu echt sprake is van een omwenteling, of zelfs revolutie zoals sommigen zeggen. Zijn al die honderden initiatieven van mensen genoeg om een transitie naar een duurzame energiehuishouding in gang te zetten? Dat is nog maar de vraag. De opkomst van decentrale duurzame energie kan het beste worden gezien als een normale verschuiving van het ene product, wat afgedaan heeft, naar een ander product waar mensen zich meer thuis bij voelen.

Kanteling
Als we mensen als Jan Rotmans mogen geloven komt zo'n omwenteling er. De samenleving is aan het kantelen door alle initiatieven van onderaf, zo zegt hij altijd. Er is sprake van een bottom-up revolutie en die vervangt de top-down benadering, die altijd zo kenmerkend was voor onze samenleving. Die top-down benadering is die van de fossiele industrie. Bottom-up is de beweging van mensen die genoeg hebben van grote onpersoonlijke bedrijven, die zelf weer hun energievoorziening in hand willen nemen en die op een duurzame manier willen leven. Rotmans is niet voor niets hoogleraar 'transitiemanagement' in Rotterdam. Er is dus volgens hem, en volgens de Erasmus Universiteit, sprake van een transitie.

Tegenkrachten
Er zijn tegenkrachten, maar dat is verklaarbaar volgens Rotmans. Juist als de roep om verandering het grootst is zal deze tegenkracht van bedrijven, organisaties en mensen die belang hebben bij de bestaande situatie het grootst zijn. Het klinkt logisch. Maar zou het niet kunnen dat die tegenkrachten uiteindelijk zullen zegevieren? Hoe weet Rotmans zo zeker dat die kanteling er zal komen? Is zijn verhaal niet slechts een verhaal van hoop, een verhaal dat enigszins los gezongen is van de realiteit, en is het niet juist om die reden dat dit verhaal zo enorm aanslaat bij velen. Mensen willen horen dat het uiteindelijk allemaal goed komt met de wereld. Net als ze geloven in het verhaal van Jezus, die de wereld redt door ons al onze zonden te vergeven.

Wezenlijk?
En wat is dat eigenlijk een transitie, een kanteling van de samenleving? Is onze samenleving niet altijd aan het veranderen? Is de huidige verandering naar een meer duurzame energie-huishouding, als die al optreedt, echt wezenlijk, volgens een of andere definitie, en méér wezenlijk dan alle andere veranderingen die zich in de recente geschiedenis hebben voorgedaan? Meer wezenlijk bijvoorbeeld dan de veranderingen die zich voltrokken na de Tweede wereldoorlog, toen toch de basis werd gelegd voor onze huidige welvaartsstaten, of dan die van de jaren negentig toen de computers en internet alom hun intrede deden?

Nog meer vragen
En wanneer is er dan sprake van zo'n transitie, of wezenlijke verandering? Is de samenleving getransformeerd als 100.000 mensen zonnepanelen op hun dak hebben, of moeten daarvoor één miljoen mensen over zijn gegaan of moet de energievoorziening echt helemaal verduurzaamd zijn, voordat hier sprake van is? Is het niet gewoon zo dat steeds meer mensen inderdaad zonnepanelen nemen, en dat ze inderdaad lokale energiebedrijven gaan oprichten, maar dat dit allemaal tot de vrij normale gang van zaken kan worden gerekend? Net zo kochten we een aantal jaren geleden allemaal een personal computer, en in de afgelopen jaren een nieuwe smart phone. De gevolgen hiervan waren minstens zo ingrijpend als die van de komst van zonnepanelen, alleen heeft niemand het dan over een revolutie.

Altijd zo geweest
Producten komen op en raken weer uit de gratie en er zijn altijd redenen te bedenken voor zo'n verschuiving naar nieuwe producten, of diensten. Als mensen moe zijn van bepaalde bedrijven, net als nu van de energiebedrijven, gaan ze op zoek naar alternatieven, en technologische ontwikkelingen stelt hen in staat om over te springen naar producten van nieuwe opkomende bedrijven. Zo is het altijd geweest en zo zal het altijd zijn.

Te wauw
Als nu echt binnen enkele jaren iedereen overschakelt op zelfproductie van stroom en warmte en als de energievoorziening binnen enkele jaren echt helemaal verduurzaamd zou worden, dan kan wellicht gezegd worden dat sprake is van een echte omwenteling. 'Wauw', zou men dan uitroepen. 'Dat gaat snel.' Maar dit zal zeker niet gebeuren. Er gebeurt ontzettend veel in lokale gemeenschappen en hele hordes mensen willen oprecht dat het anders zal gaan in de toekomst, maar het is de vraag of de bottom-up beweging zal doorzetten en of die echt tot een wezenlijke verandering van de samenleving zal gaan leiden. Daar kan aan getwijfeld worden om de volgende redenen.

1) De tegenstand van bedrijven als Shell en Essent en van organisaties als VNO-NCW is echt enorm, en zij hebben in dit land nog altijd makkelijk toegang tot politici en vooral, tot topambtenaren. Ook hebben ze een deel van de media in hun zak, zoals vorige week donderdag weer bleek uit een artikel in het FD, met als kop: 'Vergroening gaat de staat miljarden kosten', een heel slecht artikel dat was ingefluisterd door mensen van Essent. Het business-model van deze bedrijven staat op het spel, wat maakt dat ze zich met hand en tand verzetten tegen de veranderingen. Precies wat Rotmans zegt. Ze zouden ook hun strategie drastisch kunnen gaan aanpassen met het oog op de veranderingen, zoals bedrijven als DSM dat wel aan het doen zijn, maar blijkbaar denken ze nog dat ze wegkomen met hun achterhaalde strategie.

2) Eigenlijk, als we heel eerlijk zijn, moeten we concluderen dat topambtenaren het in dit land voor het zeggen hebben. Die blijven zitten, politici komen en gaan. Dit zijn geen visionaire mensen. Vooral de ambtenaren van de ministeries van Economische Zaken en Financiën, die het meeste macht hebben, zijn erg. Ze hebben een traditionele economische opleiding gehad, hebben een beperkte blik en zien niet waar kansen voor Nederland op lange termijn liggen. 'De begroting van dit jaar moet op orde komen', dat is het belangrijkste dat telt; het is fossiele energie dat vooralsnog het meeste geld in het laatje brengt dus moeten we vooral deze fossiele energie-industrie in de watten leggen, zich niet realiserend dat deze industrie over twintig jaar dood is. Alle bladibla over 'Nederland-innovatieland' ten spijt.

3) Er zijn weliswaar talrijke duurzame energie-initiatieven, maar het is wel zo dat veel van die initiatieven minder voorstellen dan wat ze lijken. Een groot aantal komt niet echt van de grond, andere zijn inmiddels al min of meer overleden en veel mensen die succesvolle projecten hebben opgezet in het verleden worstelen nu massaal met de vraag: hoe verder? Dit is bijvoorbeeld het geval bij Vogelwijk Energiek. De windmolen bij de Scheveningse haven, die nieuwe leven in is geblazen door Vogelwijk Energiek, was een geweldig succes, maar de mensen achter de organisatie kunnen niet echt een nieuw 'dragend' project vinden. Dit speelt ook bij andere initiatieven, zoals Texel energie. Het aantal duurzame energiebedrijven dat is opgericht is ook veel kleiner dan het aantal van 300 of 400 dat regelmatig genoemd wordt. Zo kwam Anne Marieke Schwencke in een recent rapport tot een aantal van slechts zo'n 20 coöperaties die nu daadwerkelijk opgericht en operationeel is.

4) Ook in de duurzame wereld is er dus een hoop bladibla. Het verschil tussen de werkelijkheid en de pretenties wordt niet altijd even goed duidelijk omdat marketing, in al zijn moderne gedaantes, een wezenlijk onderdeel is gaan vormen van de strijd voor verduurzaming. Voorstanders geven hoog op van allerlei projecten en stellen de zaken mooier voor dan ze zijn. In publicaties wordt steeds maar weer over dezelfde succesvolle projecten gerept, en op congressen en bijeenkomsten vertellen steeds maar weer dezelfde mensen over hun ervaringen. Maar hun verhalen klinken soms wat hol omdat de successen uit het verleden geen vervolg krijgen. Daarbij kan dus bij veel nieuwe projecten de vraag gesteld worden of ze substantie hebben. Al jaren duikt overal de kreet op: 'Wij krijgen kippen'. Het klinkt leuk maar wat het nu echt voorstelt? Geen idee.

5) Veel initiatiefnemers doen het werk voor de goede zaak in hun vrije tijd. Vaak wordt gehoord tegenwoordig dat het lastig is om dit jarenlang vol te houden. Dit zal nog meer gaan spelen als het slecht blijft gaan met de economie en mensen weer harder moeten gaan werken om rond te komen en de hypotheek te kunnen aflossen, of dat beide partners moeten gaan werken daar waar er nu maar één werkt. Mogelijk dat ook veel pensionado's, die zich nu inzetten voor verduurzaming, binnen enkele jaren afhaken.

6) Door de economische tegenwind van deze tijd zullen mensen meer op hun portemonnee gaan letten. Ze zullen eerder kiezen voor lage prijzen en minder snel bereid zijn om een groot bedrag ineens op tafel te leggen voor de aankoop van bijvoorbeeld zonnepanelen, zelfs als die panelen in tien of vijftien jaar terug kunnen worden verdiend. Mensen en bedrijven zullen mogelijk eerder voor de goedkope kolenstroom van de grote bedrijven kiezen. Die zal de komende jaren door het grote overschot aan centrales in Nederland tegen dumpprijzen worden aangeboden.

7) Verder is er natuurlijk vaak ook veel weerstand van particulieren tegen allerlei initiatieven, vooral tegen de bouw van windmolens op land. Lang niet iedereen is overtuigd van het nut van verduurzaming. Soms heb je het gevoel dat de ene helft van Nederland zich inzet voor de bouw van windmolens en dat de andere helft van Nederland daar tegen te hoop loopt bij de Raad van State. Deze protesten hebben effect, zoals te zien was tijdens de afgelopen verkiezingscampagne. Het  bracht de PVDA er bijvoorbeeld toe om ineens voor een moratorium te gaan pleiten en politici in Noord-Holland, de windstroom-provincie bij uitstek, kondigden een algeheel verbod op de bouw van windmolens af.

Tegenstrijdig
Allemaal redenen om te twijfelen aan de stelling dat er echt sprake zal zijn van een 'kanteling' of revolutie. Opmerkelijk is dat ook de duurzaamheidsgoeroes zelf lijken te twijfelen aan hun eigen stelling dat de samenleving aan het kantelen is. Jan Paul van Soest is "ronduit pessimistisch over het effect van de beweging van onderaf", zo schrijft Schencke in haar essay 'Energieke bottom-up in Lage landen'. Schencke: "Een enorme lobby of hindermacht verzet zich tegen structurele duurzame verandering, constateert Van Soest en daar is duurzaamheidsbeweging van onderaf niet tegenop gewassen." En zelfs Rotmans twijfelt. De energietransitie is "stap voor stap is ingekapseld door het gas- en olieregime. De machtsreflex van het fossiele energieregime heeft zich gemanifesteerd als een dubbele hindermacht", zo schrijft hij ergens. Hij is enigszins tegenstrijdig, zo kan worden geconcludeerd. Hij zegt aan de ene kant steeds dat het niet uitmaakt wat 'Den Haag' doet omdat de energietransitie er toch wel komt, aan de andere kant stelt hij dat het mensen ontbreekt aan 'handelingsperspectief'.

Gevaren
Schencke zelf noemt nog een ander gevaar en dat is dat de duurzame energie-mensen zelf teveel ingekapseld raken in de gevestigde structuren. Overal in het land ontstaan grotere verbanden van duurzame energie-organisaties. Er is nu bijvoorbeeld E-decentraal opgericht en lokale duurzame energiebedrijven slaan de handen ineen (zoals in Amsterdam en omgeving, en in Brabant) en willen zich gaan verenigingen in VEC. Op zich heel begrijpelijk en goed natuurlijk, want samen staan ze sterk. Maar ze worden onderdeel van de polder. "En meer gevestigde partijen nemen het stokje over van charismatische aanjagers van het eerste uur", zo schrijft Schencke. "Of dat wenselijk is valt te bezien. Daadkrachtig bottom-up enthousiasme is gemakkelijk dood te knuffelen in knellende structuren, werkgroepen, regels en procedures."

Bakken geld
Daarnaast komt er steeds meer geld van gevestigde partijen beschikbaar. Zo stellen de Stichting DOEN en het Droomfonds (alleen de naam al!, keep dreaming) van de Postcode-loterij, bakken met gratis geld ter beschikking. 'Hier opgewekt' teert daar bijvoorbeeld op. Uit het gemak waarmee miljoenen in bepaalde projecten wordt gestoken blijkt dat de mensen achter die fondsen eigenlijk geen idee hebben waar ze mee bezig zijn. "Het risico bestaat dat de positieve, vrolijke en constructieve dynamiek van de bottom-up ingekapseld raakt in de structuren van gevestigde organisaties en belangen", aldus Schencke. "Wat Jan Rotmans op landelijk niveau heeft zien gebeuren (met de dubbele hindermacht) kan zich ook op het meso-niveau van het maatschappelijke middenveld voltrekken."

Valt wel mee
Toch denk ik zelf dat het wel mee zal vallen met al die gevaren. Er zijn veel factoren die maken dat verduurzaming van de energievoorziening op het lokale niveau zal doorzetten. Zo zijn er nog altijd de Europese doelstellingen op het gebied van duurzame energie en CO2-uistoot en die zijn vooralsnog nog vrij hard. (Hoewel het ook heel goed mogelijk is dat daar in de komende jaren aan gemorreld zal gaan worden.) Politiek Den Haag kan het zich de komende jaren niet meer veroorloven om laatdunkend te doen over al die lokale initiatieven. Ze zullen meer oog krijgen voor de charmes van lokale initiatieven en minder snel teruggrijpen naar de gemakkelijke weg van het subsidiëren van grote energiebedrijven. Verder is het ook heel goed mogelijk dat met name kolenstroom in de komende jaren niet meer geaccepteerd zal gaan worden, net als roken nu niet meer geaccepteerd wordt.

Motor
Bovendien zullen de nadelen van fossiele energie waarschijnlijk steeds meer aan het licht treden, helemaal als over enkele jaren onze eigen gasbelt leeg is. We zijn dan afhankelijk van misdadigers als Poetin en zijn opvolgers (die waarschijnlijk geen haar beter zullen zijn) en we beseffen volgens mij nu nog niet half hoe nadelig dat voor ons kan uitpakken. 'Hoezo, moeten wij belasting betalen?', zo zegt de vertegenwoordiger van Gazprom in Nederland dan. 'Zullen we de gasprijs wat omhoog gooien dan?'  Belangrijkste is echter dat heel veel mensen, inclusief bestuurders en politici, nog steeds heel gemotiveerd zijn om te zorgen dat er wel echt een transitie zal gaan plaatsvinden, al dan niet gedreven door angst voor klimaatverandering. En niet te vergeten: bij bedrijven is nu ook echt iets aan het veranderen. 'Het bedrijfsleven is de motor van de verduurzaming', zo zegt voorvechtster van duurzame energie Marjan Minnesma deze week in het blaadje van ASN. Alleen de voorman van de bedrijven, Wientjes, heeft het nog niet helemaal door.

Groots
Daarbij komt dat al die lokale initiatieven in de tijdgeest passen. Er is een trend naar decentralisering. Mensen willen meer grip op de dingen krijgen die belangrijk voor hen zijn, en de technologische ontwikkeling heeft het mogelijk gemaakt om meer grip te krijgen op de eigen energiebehoefte. Ook de weerzin tegen grote onpersoonlijke bedrijven die je minutenlang in de wacht zetten als je een vraag hebt is alomtegenwoordig. Het is ook een soort democratisering van de energievoorziening, die er gaande is. Dus de lokalisering van de energievoorziening zal wel doorzetten. Het helpt daarbij om deze ontwikkeling te zien als een normale verschuiving van de ene soort producten en diensten naar een andere soort. Dat maakt het allemaal wat minder beladen. Maar uiteindelijk doet het er niet veel toe of iemand nu spreekt van een 'transitie' of 'revolutie' of van een van die vele veranderingen die zich altijd en overal in de geschiedenis van de mensheid voordoen. Het gaat erom dat mensen andere keuzes maken dan vroeger en dat ze dat massaal doen. En uiteindelijk is het echt zo dat heel veel van die keuzes een grote veranderingen tot gevolg hebben.

Copyright © Geldengroen.net

Deel dit artikel

Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn