Valse voorstelling van zaken door CE Delft: warmterotonde leidt tot verlies van 9 mrd, niet tot winst van 3 mrd

11 augustus 2016 - De aanleg van een groot warmtenet in de provincie Zuid-Hollland gaat een miljardenverlies opleveren. Dat blijkt als we de kosten en opbrengsten op een onafhankelijke manier tegen het licht houden. Eerder had CE Deflt in opdracht van de provincie een maatschappelijke kostenbatenanalyse gemaakt (MKBA Warmte Zuid-Holland). Daar kwam uit dat de opbrengsten van het project 2,5 miljard euro groter zijn dan de kosten. Maar deze analyse bevat grote fouten, kronkelredeneringen en belangrijke omissies. Daarom hebben we de berekeningen opnieuw gedaan. Dan blijkt dat het verlies zo'n 9 miljard euro bedraagt.

Plannen
De provincie wil een warmtenet aanleggen dat onder meer de kolencentrales van de Maasvlakte verbindt met steden als Den Haag, Leiden en Zoetermeer. Deze kolencentrales kunnen dan warmte leveren aan woningen en glastuinbouwbedrijven in deze regio. De bedoeling is dat er via warmtenetten ongeveer 20 Petajoule (PJ) per jaar aan warmte geleverd gaat worden, op een totaal verbruik in Zuid-Holland van 120 Petajoule. (Een Petajoule is een miljoen Gigajoule en het verbruik van een huishouden in ongeveer 35 Gigajoule.) De bedoeling is dat glastuinbouwbedrijven 10 PJ gaan afnemen en dat huishoudens verantwoordelijk worden voor de afname van 7,4 PJ. Dat betekent volgens de provincie dat 380.000 woningen moeten worden aangesloten en een areaal van 2.400 hectare aan glastuinbouw. De rest -dat is 2,6 PJ- wordt geleverd door bestaande netten, die worden ge-upgrade. De provincie ziet dat ongeveer zo voor zich:

Optimisme
Hieronder ziet u een staatje met de verwachte extra kosten en opbrengsten. Dit zijn de extra kosten en opbrengsten vergeleken met een situatie waarin we gewoon doorgaan met het stoken op gas. De verwachte extra kosten zijn waarschijnlijk zo'n 9 miljard euro. Geen klein bier. We behandelen hieronder één voor één de posten die in de tabel staan.

Kosten en opbrengsten van de aanleg van een wamtenet in Zuid-Holland (bedragen in miljoenen euro's)  
 Kosten   Baten  
Aanleg transportnet 1.500    
Aanleg distributienet huizen 2.000 Klimaatbaten 1.050
Aanpassing huizen 1.500 Besparing installatie gasketels 1.000
Aanpassing tuinbouwbedrijven + distributienet tuinbouw 2.400 Vermeden investeringen in gasnetwerk 300
Vergroening bestaande netten 706 Totaal 2.350
Herinvesteringen 370    
Operationele kosten 390    
Additionele inkoop CO2 430    
Extra brandstofkosten 2.100    
Totaal 11.396  Verlies  9.046

 

Graafkosten
De belangrijkste kostenpost betreft natuurlijk de aanleg, onderhoud en beheer van de netten en de aanpassingen die in de huizen en bij de bedrijven moeten worden doorgevoerd. Die wordt door CE Delft op, in totaal, 3,3 miljard euro geraamd. Dat lijkt ons aan de lage kant.
Zo wordt voor de aanleg van de grote transportleidingen slechts 520 miljoen euro gereserveerd. Het traject is echter in totaal zo'n 100 kilometer lang. Het gaat dus om de aanleg van hele dikke pijpen in het drukst bevolkte gebied van Nederland, onder de Nieuwe Waterweg door, dwars door dijken, en onder snelwegen, waterwegen en kruispunten door en dat terwijl er al heel veel andere kabels en leidingen in de grond liggen. Een schatting van anderhalf miljard euro lijkt me meer op zijn plaats. Vraag is of de klus niet simpelweg onmogelijk is. Zo werd Eon alleen al horendol van alle vergunningen die nodig waren voor de aanleg van een warmtepijp in Rotterdam.

Koekoek
Daar komt bij dat het alleen om de transportleidingen gaat. Daar komen de aftakkingen van het distributienet nog bij. CE Delft schat de kosten van het aanleggen van een distributienet en van de aanpassingen in huis op 12.000 euro voor een eengezinswoning en slechts 4.000 euro voor een gestapelde huurwoning. Deze bedragen zijn ongelooflijk laag. Ga maar na! Vanuit het hoofdtransportnet, dat bijvoorbeeld onder een grote doorgaande weg in de stad loopt, moeten tal van aftakkingen komen om de warmte eerst naar de wijken in de stad te brengen, en vervolgens per straat naar de woningen. De kosten binnen in de woning zullen al gauw zo'n 4.000 euro zijn. De kosten van de aanleg van distributienetten zal veel hoger zijn als die van de transportleidingen. Het gaat waarschijnlijk om meer kilometers en om een net dat heel erg vertakt is. En 380.000 woningen, dat is dus een stad met bijna een miljoen inwoners. We maken hier in tegenstelling tot CE Delft een onderscheid in kosten van de distributienetten en de kosten van het aanpassen van 380.000 woningen.

Tuinbouw
En dan de tuinbouwbedrijven. CE Delft gaat uit van aansluitingskosten van 100 euro per vierkante meter. Dat  is 10 miljoen voor een bedrijf van 10 hectare en 2,4 miljard voor de 2.400 hectare die de provincie wil aansluiten. Laat ons dit bedrag maar even handhaven.

De Discontovoet-truc
Er zijn nog andere kostenposten; dat zijn bedragen die jaarlijks terugkomen. We vermenigvuldigen de bedragen die in het rapport van CE Delft staan met twee. Waarom? Omdat dit soort bedragen altijd onderschat worden. En omdat er een erg hoge discontovoet van 5,5% wordt gehanteerd, waarmee de bedragen contant worden gemaakt. Een bedrag van 200 euro nu is meer waard dan een bedrag van 200 euro over 50 jaar. Om de bedragen naar het hier en nu terug te brengen wordt een discontovoet gebruikt. Hoe hoger de discontovoet, hoe minder er overblijft van het bedrag. Bij een discontovoet van 5,5% is een bedrag van 200 euro bijvoorbeeld nog maar 13 euro waard. De discontovoet is vaak een soort afspiegeling van de rente. Het is de vraag of het gerechtvaardigd is een discontovoet van 5,5% te hanteren in een tijd dat de rente nagenoeg 0% is.

Dingetje
Die post 'Additionele inkoop CO2' is nog wel een dingetje. Heel de bedoeling van de aanleg van een warmterotonde is besparing van CO2-uitstoot. Maar tuinders gebruiken CO2 om hun planten te laten groeien. Die CO2 halen ze nu, deels, uit hun gasketel. Op het moment dat het gas verbrand wordt komt immers CO2 vrij. Als je die gasketels gaat weghalen moet er extern CO2 worden aangevoerd. Daar slaat de kostenpost 'Additionele inkoop CO2' voor. Je zou zeggen: 'Wat is dan de zin van het aansluiten van tuinders op een warmtenet?' Goeie vraag. Ik weet het niet. Het bedrag dat hier ingeboekt wordt is hetzelfde als dat van CE Delft.

Gasnetten
Er wordt ook bespaard, want er hoeven geen gasnetten meer vervangen te worden en geen gasketels meer opgehangen te worden. Als we ervan uit gaan dat mensen gedurende de looptijd van het warmtenet (50 jaar) twee tot drie ketels kopen is dat 4.000 euro per woning. (Een ketel hangt er vaak veel langer dan de door beleidsmakers gehanteerde 15 jaar.) Dat is 1,5 miljard euro aan besparing. Maar in veel huurhuizen (in flats) hangt nu al geen ketel, want die zijn aangesloten op een intern warmtenet. Dus de besparing zal veel minder zijn, bijvoorbeeld 1 miljard euro.
Een andere besparingspost is op het onderhoud (en aanleg) van gasnetten. Vreemd genoeg rekent CE Delft hier maar 153 miljoen voor, wat me heel weinig lijkt. CE Delft lijkt ervan uit te gaan dat gasnetten deels moeten blijven bestaan omdat niet iedereen wordt aangesloten op het warmtenet en omdat tuinbouwbedrijven behoefte zullen blijven hebben aan een gasaansluiting voor hun piekvraag (voor als het heel koud is). Dit laatste haalt de rationale voor tuinders om zich aan te sluiten op een warmtenet echt helemaal onderuit, maar dat terzijde.
Daarnaast zijn er kosten omdat gasnetten vervroegd moeten worden afgeschreven, op het moment dat er een warmtenetwerk wordt aangelegd. Omdat die 153 miljoen ons toch erg laag lijkt vermenigvuldigen we het bedrag van CE Delft maal twee.

Klimaat
Het klimaat. Daar doen we het allemaal voor. CE Delft heeft ruim 2,1 miljard opgevoerd aan 'klimaatwinst'. Het warmtenet zou namelijk leiden tot minder uitstoot van CO2 dan het verwarmen met gas. Niet duidelijk wordt uit de analyse hoeveel CO2 er wordt bespaard. Velen experts vragen zich af of er überhaupt CO2 wordt bespaard met de warmterotonde. We hebben het al gehad over de tuinders, die nu extra CO2 moeten inkopen. Daar komt bij dat vaak warmte nodig zal zijn op momenten dat de kolencentrales niet draaien en dat kolencentrales extra moeten draaien om de benodigde warmte te leveren (meer CO2-uitstoot dus). En gezien de lengte van het transportnet zal het transport van de warmte met enorme verliezen gepaard gaan. Hopelijk gaat iemand anders eens goed uitrekenen wat de CO2-uitstoot van het warmtenet is, daar ben ik niet toe in staat.

Denkfout
Wel wordt duidelijk wat de prijs is die CE Delft aan de bespaarde CO2 hangt. Die loopt op van 32 euro in 2015 naar meer dan 90 euro per ton CO2 in 2050. Dat is fors, gezien het feit dat CO2-rechten (dus het recht om een ton CO2 uit te mogen stoten) tegenwoordig slechts enkele euro's waard zijn. CE Delft beargumenteert in de MKBA dat het gaat om de kosten die nodig zijn om een ton CO2 te besparen als het warmtenet niet wordt aangelegd. Want gesteld wordt dat er in dat geval andere maatregelen genomen moeten worden om de CO2-uitstoot naar beneden te brengen. Dat laatste is de vraag. Maar buiten dat is het een kronkelredenering. Je tuigt een project op om CO2-uitstoot aan banden te leggen en de opbrengst hiervan bestaat uit de kosten die nodig zijn om de CO2-uitstoot aan banden te leggen. Dan kun je dus alle kosten als opbrengst opvoeren en is het saldo altijd precies nul.
Waar het om gaat is dat je onderzoekt wat de opbrengsten voor de samenleving zijn van de reductie in CO2-uitstoot. In hoeverre wordt klimaatverandering beteugeld, in hoeverre leidt het tot langer leven? Dit is natuurlijk niet uit te drukken in geld, wat niet wil zeggen dat die voordelen niet moeten worden meegenomen. Alleen maar dat het berekenen van een geldelijke opbrengst van dit project zo goed als onmogelijk is. We zullen voor de vorm de helft van de opbrengst die CE Delft inboekt opvoeren.

Perspectief
CE  Delft onderscheidt twee perspectieven: die van de provincie en die van het land als geheel. Het bedrag van 2,5 miljard dat steeds wordt genoemd als winst is de winst beredeneerd vanuit het perspectief van de provincie. Alleen jammer dat het perspectief van de provincie er niet toe doet.
De winst is deels het gevolg van ontvangen subsidiegelden (SDE). Vanuit nationaal oogpunt is dit natuurlijk geen winst, want die subsidie moet door ons, belastingbetalers, worden opgebracht. In een maatschappelijke kostenbaten-analyse hoort die derhalve niet thuis. Daarnaast is de winst bij CE Delft het gevolg van bespaarde energiebelasting. Op warmte wordt (vooralsnog) geen energiebelasting geheven, dus als er overgeschakeld wordt op warmte kunnen mensen dit in hun zak houden (wat overigens niet wil zeggen dat warmte hierdoor goedkoper is dan gas). Maar ook hier geldt dat het geen winst is voor de samenleving als geheel, want de overheid loopt dit bedrag dan mis. Als je de opbrengst van die twee posten eraf haalt blijft er nog maar een winst van 488 miljoen over, een stuk minder dan de 2,5 miljard die overal genoemd wordt. Er is geen enkele reden om in een maatschappelijke kostenbatenanalyse aandacht te besteden aan het perspectief van de provincie. Daarom worden hier alle belastingvoordeeltjes voor de provincialen weglaten.

Brandstof
Dan, ten slotte, de vermeden brandstofkosten. Daar kunnen we simpel over zijn. Die zijn er niet. Sterker nog, er zijn éxtra brandstofkosten bij een overschakeling op een warmtenet. Dat zit zo. CE Delft stelt dat we minder gas verbruiken. Prima, eens. Om te berekenen hoeveel dat waard is neemt het instituut de kale gasprijs. Vergeten wordt dan echter dat niet alleen energiebelasting maar ook een groot deel van de kale gasprijs in de schatkist terecht komt. Dat komt omdat het meeste gas afkomstig is uit Groningen en de exploitanten NAM en Gasterra een groot deel van de opbrengst moeten afdragen aan de staat. Volgens mij komt ongeveer 75% van de gasprijs bij de staat terecht. Als consumenten dus geen gas meer afnemen is dit een verlies voor de samenleving (het geld moet op een andere manier worden geïnd). In een maatschappelijke kostenbatenanalyse moet dit worden meegenomen.

Afzetset
Daar komt bij dat er natuurlijk wel betaald moet worden voor warmte. Dat wordt door CE Delft onderkend. Maar waarschijnlijk zijn die kosten voor de aankoop van warmte (per Gigajoule) veel te laag ingeschat. Want de grote commerciële bedrijven die warmte gaan leveren zullen gaan voor de hoofdprijs. Het lijkt ons veilig om te veronderstellen dat warmteklanten evenveel per gigajoule aan warmte zullen betalen dan gasklanten, dus in andere woorden dat consumenten en bedrijven niet besparen op brandstofkosten. Voor de afnemer is dan het enige voordeel dat hij geen energiebelasting meer betaalt. Daar staan veel hogere vaste kosten tegenover, inclusief de alom gehate huur voor de afleverset (ook wel 'afzetset' genoemd). Voor de maatschappij als geheel is het saldo dan negatief. Want behalve de energiebelasting is dus ook 75% van de wegvallende gaskosten geen winst voor de samenleving. En 100% van de warmteprijs gaat naar private, veelal buitenlandse bedrijven. Ofwel: het afnemen van warmte in plaats van gas leidt tot extra brandstofkosten, in plaats van tot een besparing.

Sommetje
Hoe de precieze bedragen zijn weet ik niet. Volgens CE Delft zijn de vermeden brandstofkosten 3,8 miljard. Stel dat volgens CE Delft zónder warmtenet 7 miljard euro aan gas betaald wordt en dat mét warmtenet 3,2 miljard aan warmte betaald wordt, waardoor je op een saldo van 3,8 miljard uitkomt. Van die 7 miljard is ruwweg 2,5 miljard energiebelasting en 4,5 miljard kale gasprijs. Dan is de maatschappelijke opbrengst aan vermeden brandstofkosten ongeveer 1,1 miljard (0,25 maal 4,5 miljard). De extra kosten aan warmte zijn 3,2 miljard euro; dus de éxtra brandstofkosten zijn 2,1 miljard. (Overigens kun je je afvagen of het verlies dat gasbedrijven leiden als gevolg van overschakeling naar warmte niet hoeft te worden meegenomen in een maatschappelijke kostenbaten-analyse. Waarom alleen de kosten en opbrengsten van consumenten en niet die van bedrijven? Maar goed, dat gaat te ver hier. Wat hiermee wel gezegd is is dat je een MKBA naar alle kanten kunt uitbreiden of inkorten om zo de gewenste resultaten te krijgen.)

Fyra-net
Resulteert een verlies van 9 miljard. En dan heb je dus nog niet eens een groen warmtenet.

Niet zo hete soep
Overigens denken we niet dat er veel van de plannen terecht komt. Tuinders zullen zich niet afhankelijk willen maken van onbetrouwbare op winst beluiste buitenlandse energieconcerns. En ze zijn bang voor imagoschade omdat de warmte niet groen is. Ze hebben al laten weten niets te voelen voor een aansluiting op een kolenwarmtenet. En het getal van 380.000 woningen zal ook niet gehaald worden. Zoals boven gezegd: de aanleg van het net is zo goed als onmogelijk.
Er is daarnaast in de politiek veel weerstand tegen het gebruik van de warmte van kolencentrales. We zouden immers juist naar het gebruik van duurzame warmte toe moeten! Er is verder discussie over de sluiting van de centrales op de Maasvlakte en de Tweede Kamer heeft in een motie bepaald dat er geen publiek geld naar het warmtenet mag gaan als dat wordt gevoed met kolenwarmte, waarmee de aanleg de facto onmogelijk wordt. Ook binnen de Zuid-Hollandse steden is er veel weerstand. Mogelijk zullen er wel voor veel geld pijpen in de grond worden gelegd, die vervolgens nergens op worden aangesloten, of slechts op een handjevol huizen, net zoals het geval was bij de mislukte aardwarmtecentrale van Den Haag. Dan is het verlies nog groter.  Ook Jan Rotmans denkt niet dat het er van komt, zie deze tweet:



Waarom?
Nu kunt u zeggen: veel van die bedragen die hier door mij genoemd worden zijn een slag in de lucht. Misschien. Maar dat zijn de bedragen van CE Delft ook, alleen merk je dat niet zo. Het rapport van CE Delft is heel erg dik en er worden allerlei scenario's en alternatieven in besproken en daarom lijkt het allemaal heel wat en vallen individuele bedragen weg, maar de meeste van die bedragen zijn net zo ongefundeerd als die van mij.
De vraag die mij wel bezighoudt is waarom zo'n instituut als CE Delft, zonder gene, zo'n eenzijdige voorstelling van zaken durft af te geven. Waarom leent het instituut zich hiervoor? Het kan er immers toe leiden dat beleidsmakers een verkeerde duurzame keuze maken en dat er miljarden worden verspild. Maar het spreekwoord geldt hier: 'Wiens brood men eet, wiens woord met spreekt'. En zo'n instituut moet overleven. Als het negatief is over dit project zal het geen vervolgopdrachten meer krijgen van duurzame opdrachtgevers of van de overheid. Zoiets, denk ik. Maar toch is het laakbaar wat CE Delft doet. Heel erg laakbaar.

Schande
Het is wat er rot is aan deze maatschappij en waarom zoveel overheidsprojecten faliekant mislukken: een tunnelvisie bij ambtenaren in combinatie met rapporten die deze tunnelvisie schragen; rapporten die niet ontkracht worden omdat ze te ingewikkeld zijn voor buitenstaanders en omdat in de periode tot aan de realisatie alleen belanghebbenden zich met het project bezighouden. Behalve in dit geval, hopelijk.

Jurgen Sweegers
Kenniscentrum Geldengroen.net
Copyright © Geldengroen.net

Dit artikel is een vervolg op: De trein van het miljardenproject Warmtenet Zuid-Holland dendert voort, maar is het wel zo'n goed idee?

CE Delft is gevraagd om een reactie, maar heeft nog niet gereageerd.

Deel dit artikel

Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn