Warmterotonde kán niet winstgevend zijn. Analyse van enkele trucs van overheid en bedrijven om energieprojecten winstgevend te laten lijken

23 augustus 2016 - Het bureau Warmte Koude Zuid-Holland van de provincie Zuid-Holland doet alsof de aanleg van een groot warmtenet in Zuid-Holland winstgevend is. Dat is misleidend. Een warmtenetwerk kán niet winstgevend zijn, niet als je het project sec bekijkt en ook niet als je het afzet tegen alternatieven.

IJsje
Het is goed te bedenken dat geen enkel project waarbij de output geconsumeerd wordt winstgevend kan zijn. Stel, u koopt een ijsje en eet het op. De kosten zijn één euro. Wat zijn de opbrengsten? Die zijn niet in financiële termen uit te drukken. Dus het project ijsje kopen is per definitie verliesgevend. Zelfde geldt voor het leggen van zonnepanelen. Dat kost een paar duizend euro. De stroom die u opwekt gebruikt u zelf. Het project heeft dus louter kosten. Natuurlijk, het is mogelijk goedkoper om met zonne-energie stroom op te wekken dan om het in te kopen bij een energiebedrijf, maar dat is wat anders. Dan vergelijk je het met alternatieven. Iemand kan ook naar een andere ijscoboer stappen als hij denkt dat het ijs daar goedkoper is.

'Besparen'
Het project zelf is verliesgevend. Maar verkopers van zonne-panelen willen u natuurlijk een positief verhaal vertellen. Die gaan dus niet zeggen dat u in een verliesgevend project stapt. Daarom wordt er altijd een vergelijking gemaakt met wat u kwijt was geweest als u geen zonnepanelen had genomen. Dan was u duurder uit geweest. Dus als u geen zonnepanelen neemt bent u bijvoorbeeld 5.000 euro kwijt aan stroom in de komende vijftien jaar en mét zonnepanelen 4.000 euro. U heeft dan zogenaamd 1.000 euro bespaard.

Misleiding
Daarbij worden de kosten van 'niets doen' (geen zonnepanelen leggen) natuurlijk veelal overdreven. Zo wordt vaak verondersteld dat de prijs voor de stroom die u, als u geen panelen heeft, in moet kopen bij het energiebedrijf, flink gaat stijgen de komende jaren. In de praktijk daalt de energieprijs echter alleen maar. Mensen als Peter Segaar (beter bekend als Polder PV) stellen op twitter constant dergelijke misleidende praktijken aan de kaak. Heel goed, want de verkoopmethoden lijken op de manier waarop verzekeringsmaatschappijen schermden met hoge rendementen bij het verkopen van de woekerpolissen. Overigens is stroomconsumptie met behulp van zonnepanelen veelal echt goedkoper dan stroom afnemen van het energiebedrijf, ook zonder die veronderstelde prijsstijgingen.

Volksverlakkerij
Energieprojecten kunnen dus niet winstgevend zijn vanuit het perspectief van consumenten. Dat geldt op een wat grotere schaal tevens voor de aanleg van een warmtenet voor Zuid-Holland. De energie die het oplevert wordt geconsumeerd; er is dus geen opbrengt voor de maatschappij als geheel in financiële termen. Er zijn slechts kosten. Het is dus per definitie onmogelijk dat uit een maatschappelijke kostenbaten-analyse komt rollen dat het project op zich winstgevend is. Alle claims hieromtrent zijn volksverlakkerij.

Ontwikkelaars
Een project kan wel winstgevend zijn vanuit het perspectief van de ontwikkelaars van het project of de eigenaren, veelal private bedrijven. Dan is er wel een financiële opbrengst; ze verkopen de energie immers aan de afnemers. Net zoals de ijscoman een klinkend businessmodel heeft, als het goed is. Opbrengsten van een warmtenet moeten hoger zijn dan de kosten voor de ontwikkelaars of eigenaren. Maar dit is in de praktijk onwaarschijnlijk, tenzij er subsidie wordt verstrekt. Dat komt door het feit dat bedrijven warmteklanten niet veel meer kunnen laten betalen dan gasklanten betalen voor hun warmte.

Gevoeligheden
Er is in Nederland een Warmtewet, met als intentie dat warmteklanten niet meer betalen dan gasklanten; het beruchte 'Niet-meer-dan-anders-principe' (NMDA). Ik weet het: er is veel discussie over de vraag of die wet doet waarvoor ze bedoeld is. Dus voordat ik weer twitter-commentaar van PolderPV of Reeshofwarmte krijg zeg ik er maar even snel bij: stél even dat de wet werkt en dat het inderdaad zo is dat warmteklanten evenveel betalen als wat gasklanten betalen, inclusief de energiebelasting. Dan kan het niet anders dan dat het warmteproject verliesgevend is.

Kosten en opbrengsten sec
Stel, we kijken naar een bepaald gebied, Zuid-Holland, en we onderzoeken de kosten voor inwoners van dit gebied van stoken op gas. We kijken even naar de totale jaarlijkse kosten, waarbij we die van de producenten, leveranciers en de netbeheerders op één hoop gooien. De jaarlijkse kosten zijn bijvoorbeeld 200 miljoen. De inkomsten zijn, zeg, 220 miljoen. Dat zijn de bedragen die klanten betalen door het voldoen van hun energienota's (exclusief energiebelasting van, zeg, 40 miljoen euro). De gasbedrijven maken dan 20 miljoen euro winst per jaar. Duidelijk. Mooie business, die gasbusiness.

Verliesfinanciering
De kosten van een warmtenet zijn veel hoger dan die van een gasnet, zoals ook al eerder betoogd. Dat kan niet anders. Leidingen waar warm water door stroomt zijn veel dikker dan gasleidingen, en ze zijn dikker naarmate het water van verder weg moet komen. De verliezen in warmte bij het transport ervan zijn groot. De putten en andere bronnen moeten ontwikkeld worden en ze moeten worden aangesloten op het warmtenet. Daarnaast moeten huizen aangepast worden; de kosten hiervan lopen helemaal in de papieren als er warmte van lage temperatuur wordt geleverd (want dan voldoen radiatoren niet meer). Stel even, gewoon voor het idee, dat de jaarlijkse kosten 300 miljoen zijn. In totaal mogen de warmtebedrijven 260 miljoen euro vragen (220 miljoen plus de 40 miljoen aan energiebelasting), om te zorgen dat warmteklanten niet meer betalen dan gasklanten. De jaarlijkse verliezen zijn dan 40 miljoen.

 Dus, dan krijg je de volgende staatjes.

Verwarming met gas
Kosten Opbrengsten

200

Winst: 20

220

Verwarming middels warmtenet
Kosten Opbrengsten

300

260

Verlies:       40

 

 

 

 

 

Fictief
Natuurlijk, de cijfers zijn hier fictief. Als de kosten van een warmtenet slechts 25% hoger zijn dan die van een gasnet, dus 250 miljoen euro per jaar, zou er een winstje van 10 miljoen euro overblijven. Maar al met al lijkt het me dat de kosten van een warmtenet flink, en niet een beetje, hoger zijn dan van een gasnet en dat het dus zo goed als onmogelijk is om winst te maken. De aanleg van zo'n warmtenet komt dan alleen maar rond in financieel opzicht als de overheid er subsidie in steekt.
Dat laatste is in het verleden veelal niet gebeurd. Gevolg: ofwel eigenaren van warmtenetten maken flinke verliezen. Een voorbeeld hiervan is Warmtebedrijf Rotterdam waarover laatst naar buiten kwam dat het grote verliezen heeft geleden. Ofwel bedrijven rommelen aan het NMDA-principe en warmteklanten betalen stiekem toch veel meer dan gasklanten. Private bedrijven zijn natuurlijk geneigd om naar dit laatste middel te grijpen. Hier komt alle onvrede over warmtenetten vandaan. Deze korte analyse geeft wellicht wat inzicht in de redenen waarom.

Trucje
We hebben gezien dat energieprojecten vanuit het perspectief van de maatschappij bekeken niet winstgevend kunnen zijn. Wat de voorstanders van die projecten vervolgens gaan doen is een vergelijking maken met een alternatief, net zoals de verkopers van zonnepanelen dat doen. Het maakt dat de pleitbezorgers kunnen zeggen dat een project 'winstgevend' is. Dit is tevens wat CE Delft doet in de MKBA voor het warmteproject in Zuid-Holland. Je vergelijkt een toekomst waarin mensen op gas blijven stoken met een situatie waarin mensen met warm water gaan verwarmen. CE Delft komt dan met een winst van 2,5 mrd. Probleem is dat zelfs als je een warmtenet vergelijkt met het alternatief 'op gas blijven stoken' de opbrengsten niet groter kunnen zijn dan de kosten.

Input en output
Het is eigenlijk heel simpel, op een heel hoog abstractieniveau. Onze huizen, kantoren en andere gebouwen moeten verwarmd worden. Daar hebben we een bepaalde hoeveelheid energie voor nodig, in de vorm van warm water. Dat warm water kan opgewekt worden met gasketels, waarbij het gas wordt aangevoerd middels leidingen, of het warm water kan direct worden aangevoerd middels een warmtenet, waarbij de verwarming plaatsvindt in centrale bronnen. Dat zijn de twee alternatieven die we hier bekijken. De aanleg van en het onderhouden van een warmtenetwerk is veel duurder dan een gasnetwerk inclusief de plaatsing van ketels in huizen en andere gebouwen, zoals we hierboven hebben aangestipt.

De output is hetzelfde (dat zijn die verwarmde gebouwen), de kosten zijn veel hoger, dus moet de aanleg van een warmterotonde verlies opleveren ten opzichte van een toekomst met gas.

Milieu
Dan bekijken we de situatie louter vanuit een financieel oogpunt. We zijn echter niet aan het nadenken over de aanleg van een warmtenet vanwege financiële overwegingen. Het gaat om het milieu, of meer in het bijzonder de CO2-uitstoot. Als de aanleg van zo'n warmtenet tot veel minder CO2-uitstoot leidt dan verwarming met gas, kan dat alsnog een reden zijn om voor de aanleg ervan te kiezen. De opbrengsten van zo'n reductie in CO2-uitstoot zijn niet te kwantificeren naar mijn mening, dus daar moeten we maar niet aan beginnen. Bureaus als CE Delft doen dat wel, maar ze hanteren daarbij een cirkelredenering. (De opbrengsten zijn volgens dit instituut de kosten van het omlaag brengen van CO2-uitstoot, want dat omlaag brengen moet toch. De opbrengsten zijn dan de kosten van het project, want dat is wat we doen om de CO2-uitstoot naar beneden te brengen).

Wanhopig
Er rest politici niets anders dan te zeggen tegen de bevolking:
'De aanleg van een warmterotonde in Zuid-Holland kost ons, zeg, 9 miljard euro meer dan blijven stoken op gas. Daar staat tegenover een milieuwinst van zo en zoveel ton CO2. Zullen we het doen of niet doen?'
De kans is groot dat de bevolking het plan afwijst maar goed, dat is dan inherent aan het hebben van een democratie.

Conclusie
Energieprojecten kunnen per definitie, voor de maatschappij als geheel niet winstgevend zijn, omdat de energie wordt geconsumeerd. Wel kan de ene vorm van energievoorziening goedkoper of duurder zijn dan de ander. Beleidsmakers doen het voorkomen alsof duurzame alternatieven goedkoper zijn dan alternatieven. Dit kán het geval zijn, zoals bij de investering in zonnepanelen, maar bij de aanleg van een groot warmtenetwerk in Zuid-Holland is dit zeer zeker niet het geval. Dat komt omdat de output hetzelfde is terwijl de kosten veel hoger zijn. Als beleidsmakers toch doen alsof de aanleg van een warmtenet goedkoper is en 'winst' oplevert zijn ze ons voor de gek aan het houden.

Onrust
Als de overheid aan de ene kant belooft dat warmteklanten niet meer betalen dan gasklanten en aan de andere kant stelt dat warmtenetten winstgevend zijn dan moet u op uw hoede zijn. Er klopt dan iets niet. Óf warmtenetten zijn winstgevend en de warmteklanten betalen flink meer dan gasklanten. Of warmteklanten betalen niet meer dan gasklanten en de warmtenetten zijn verliesgevend. Er moet dan subsidie bij om het project rendabel te maken. In alle drie de gevallen zal er mogelijk onrust zijn. Kranten zullen vol staan met berichten over warmteklanten die zich bekocht voelen, óf met berichten over warmtebedrijven die onverwacht mijlardenverliezen maken die vervolgens afgewenteld worden op de maatschappij, óf met berichten over de grote subsidiebedragen die versterkt moeten worden aan de ontwikkelaars om de projecten rendabel te krijgen.

Eerlijkheid duurt het langst
Dat laatste is te prefereren. Het is onacceptabel dat mensen met een warmteaansluiting meer betalen voor hun warmte dan gasklanten. Ook is het niet gewenst dat projecten ontsporen door plotselinge miljardenverliezen. De enige optie is dan het verstrekken van subsidie. De overheid moet daarbij eerlijk zijn en toegeven dat een warmtenetwerk geld kost. 'We doen het voor het klimaat.'
Bij dat laatste zullen dan ongetwijfeld veel vraagtekens gezet worden. En terecht. Wat is eigenlijk de milieuwinst van een warmteproject? Is er wel milieuwinst? Die vragen zullen eerst eens goed moeten worden beantwoord, DOOR EEN ONAFHANKELIJK KENNISINSTITUUT. Het zal natuurlijk afhangen van het specifieke warmtenet. Dat het warmtenet in Zuid-Holland milieuwinst oplevert lijkt me onwaarschijnlijk, helemaal als de warmte afkomstig is van kolencentrales en de chemische industrie. In dat geval is de conclusie simpelweg: niet doen.

Jurgen Sweegers
Kenniscentrum Geldengroen.net
Copyright © Geldengroen.net

 

Deel dit artikel

Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn