COLUMN - De bal ligt bij gemeenten: gaan zij verduurzaming versnellen of afremmen?

12 februari 2013 - Vier lokale initiatieven in Nederland en drie in het buitenland laten zien dat de overheid lokale verduurzaming kan versnellen, kan afremmen of dat ze daarin geen rol van betekenis kan spelen. Enkele koplopers trekken zich niets van de overheid van aan. Eigenwijs, eigenzinnig en met lef. Een niet te stuiten beweging, die lokaal sterk ingebed is, trager gaat dan velen zouden willen, maar een lange adem heeft omdat het een product van de gemeenschap zelf is.

In gemeenteland zijn op dit moment enkele trends gaande: bezuinigingen én teruglopende belastinginkomsten, oplopende werkloosheid en druk op sociale lasten, druk om te gaan fuseren en druk om sneller te verduurzamen. Allemaal signalen die gemeenten en bestuurders onder druk zetten. Portefeuille duurzaamheid en/of energie wordt daarbij vaak gezien als lastig en krijgt vaak, onterecht, een lage prioriteit.

Naast de hierboven beschreven trends is er nog één toe te voegen: de opkomst van decentrale duurzame energie initiatieven. Gemeenten kunnen hier een versnellende rol in spelen. Op dit moment is die rol soms een constructieve, vaker een afstandelijke en meestal een sceptische. Ondanks de pompeuze beleidsnota’s vol met prachtige ambities, zijn het niet zozeer de huidige bezuinigingen of vaak gebrekkige ambtelijke ondersteuning die in de weg staan, maar vooral gebrek aan lef en kennis van concrete voorbeelden.

Gelukkig hoeft daarvoor het wiel niet opnieuw uitgevonden te worden, maar kunnen ze in de leer bij een zevental koplopers. Willen gemeenten in de toekomst een rol blijven spelen zullen ze moeten innoveren. Ze kunnen dan voorbeeld nemen aan Nederlandse initiatieven in Nijmegen, Lochem, Amsterdam en Reduzum. Of buitenlandse voorbeelden in Feldheim, Wildpoldsried en Samso.

Vier opmerkelijke koplopers

Nijmegen. Binnen de (duurzame) energiesector wordt eindeloos gediscussieerd over het salderingsvraagstuk (op afstand). De gemeente Nijmegen lijkt daar, in samenwerking met Liander, geen boodschap aan te hebben. Zij doen het gewoon. Met het project Zonnepark Nederland kunnen particulieren zich inschrijven voor minimaal 3 en maximaal 20 zonnepanelen, en salderen op afstand. Goed voor de inwoners, goed voor lokale werkgelegenheid en goed voor duurzame energie. Wettelijk niet toegestaan, maar met gebruikmaking van een artikel 5 procedure (namelijk het door de vingers zien).

Lochem. De gemeente Lochem kent sinds 2009 haar eigen energiecoöperatie. Een groeiende club enthousiastelingen die duurzame energie leveren en duurzame projecten realiseren. Ze weten ook grote projecten binnen te halen. De gemeente ondersteunt LochemEnergie niet financieel, maar wel met mondelinge steun en communicatie. Beide van niet te onderschatten waarde. Lochem overschaduwt de gemeente, mogelijk nu al, met het binnenhalen van subsidies voor energieprojecten. Lokale energiecoöperaties zullen in de toekomst op dit terrein gemeenten voorbijstreven. Reden genoeg om vroegtijdig aan te haken als gemeente voor de boot wordt gemist.

Amsterdam. De gemeente Amsterdam wil graag in het havengebied nieuwe windmolens bouwen. Gedeputeerde van Noord-Holland Jaap Bond steekt daar voorlopig een stokje voor door middel van een algeheel moratorium op de bouw van windmolens; overigens zonder steekhoudende argumenten. Of in Amsterdam draagvlak is kan wethouder Poelgeest namelijk beter inschatten dan gedeputeerde Bond. De bevoegdheid het laatste woord te hebben hierin moet dan ook per direct weggehaald worden bij de provincie. Alle beloofde onderzoeken door de provincie ten spijt, logica gebied te zeggen: de bal ligt lokaal. Amsterdam: wees eigenwijs en laat de windmolens eigendom worden van de Amsterdammers zoals in Reduzum.

Reduzum. In 1994 zijn enkele lokale inwoners van Reduzum (Friesland) met de pet rond gegaan om een eigen windmolen in het dorp te realiseren. Het lukte hun om 250.000 gulden op te halen aan participaties. De windmolen had zich terugverdiend in 2002 en revenuen worden sindsdien gebruikt voor investeringen in zonnepanelen, zonneboilers en hr-ketels. Ook is geïnvesteerd in (openbare) led-verlichting en zonnepanelen op scholen. De gemeente komt hier niet aan te pas.

Ondertussen over de grens

Loopt Nederland voor? Alle onderzoeken laten zien dat Nederland zichzelf politiek reduceert tot kolen- en gasland van Europa. Over de grens zijn enkele inspirerende voorbeelden te vinden van hoe het ook kan. Heeft een gemeente duurzame ambities? Ga aan de slag, want ‘het kan’, ‘het gebeurt’ en ‘er wordt aan verdiend’. Zolang inwoners maar participeren en (mee)profiteren.

Feldheim. Het Duitse gehucht Feldheim (bij Berlijn) is volledig energieneutraal en zelfs afgesloten van het stroomnet. Het dorp was in 1996 op sterven na dood totdat zwaar werd ingezet op een windmolenpark. De bewoners hebben dit zelf geïnitieerd en zelf startkapitaal bijeen gelegd. Met de meer recent gebouwde fabriek voor zonnepanelen is werkloosheid in Feldheim gereduceerd tot nul.

Wildpoldsried. Ook dit dorp in het zuiden van Duitsland besloot medio jaren negentig om de lokale economie te stimuleren met duurzame energieprojecten. Ondertussen heeft het dorp 9 gebouwen met zonnepanelen, 3 kleine waterkrachtcentrales, 4 biogasinstallaties, 7 windmolens en 190 huishoudens hebben zonnepanelen op hun dak. Goed voor ruim 320% meer dan de eigen energiebehoefte. De gemeente verdient jaarlijks 4 miljoen euro met deze projecten. Het geld wordt terug geïnvesteerd in de gemeenschap oa. in het theater en in het bejaardenhuis.  

Samso. Dit eiland in Denemarken kende, net als de Duitse voorbeelden, een periode van economische neergang. De energierevolutie op dit eiland is met één persoon begonnen die stap voor stap alle inwoners is gaan overtuigen van de potentie van het eiland. Ondertussen is Samso energie exporterend en verdienen de inwoners hier een leuke boterham mee.

Lessons learned

Uit deze voorbeelden kunnen we enkele algemene conclusies trekken. Allereerst moeten de inwoners een belang hebben bij en in de projecten. De motivatie kan van algemeen belang zijn (duurzame omgeving voor toekomst) of een korte termijn belang (revenuen van project). Het enthousiasmeren van inwoners voor een project kost tijd. Inwoners moeten het idee hebben dat ze gehoord worden, mee kunnen doen en ze moeten weten dat hun stem telt. Ten derde kunnen inwoners van een gemeente medebewoners beter overhalen dan een wethouder of ambtenaar. De rol van gemeente is dan ook beperkt in de realisatie van decentrale energie. Ten vierde is het kiezen van een eigen koers door een gemeente cruciaal. Kortom meer lef en gemeentelijke ongehoorzaamheid.

Aan deze conclusies ligt ten grondslag dat duurzame energie goed is voor lokale economie, werkgelegenheid en ter versterking van koopkracht voor burgers. Cruciale smeerolie hierin is het versterkte sociaal kapitaal in de gemeenschap. Vertrouwen is alles.

Bij gemeenten ontbreken vaak de middelen en mankracht om groots op duurzaamheid in te zetten. Toch kunnen gemeenten een belangrijke rol spelen door: het afgeven van een ‘stamp of approval’ (betrouwbaarheid), communicatiemiddelen inzetten, het faciliteren van bijeenkomsten en kennis en kunde ter beschikking stellen.

De decentrale trend is langzaam, niet eenvoudig en gaat met horten en stoten. Initiatieven ontstaan ongeacht samenwerking met de gemeente. De bal ligt bij de bestuurders: willen zij dit proces afremmen of versnellen?

Rolf Heynen

(Graag ontvang ik meer ervaringen uit de lokale markt: succesvolle en gefaalde initiatieven kunt u met mij delen; mail voorbeelden naar:Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. of Tweet naar @rolfheynen)

Copyright © Geldengroen.net

Deel dit artikel

Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn