Carrièreminister en Nepkamer poepen staatsrechtelijk gedrocht uit

20 november 2006 - Je zit wel eens te denken. Wat zou er gebeurd zijn als Ayaan Hirshi Ali niet had gelogen over haar naam bij het verkrijgen van het felbegeerde Nederlandse paspoort? Dan was het kabinet in juli van dit jaar niet gevallen en had minister Laurens Jan Brinkhorst nog op zijn post gezeten. Of de splitsingswet dan wel naar behoren was aangenomen valt nog te bezien maar Brinkhorst had die wet in ieder geval feller verdedigd. Het is zo goed als zeker dat hij zijn positie aan het al dan niet aannemen van de wet had verbonden en mogelijk was het CDA dan door de knieën gegaan.


Het heeft niet zo mogen gebeuren. Nu was het minister Joop Wijn die door zijn knikkende knieën ging. Hij stemde onmiddellijk toe toen de Eerste Kamer met een motie kwam waarin de regering werd opgeroepen om het belangrijkste deel van de wet, de splitsing, niet in te voeren. Hij sputterde niet eens voor de vorm tegen. Terwijl zijn verdediging van de wet een paar uur eerder nog zo indrukwekkend was geweest. Waarom? Wijn wil in een volgend kabinet opnieuw minister van Economische Zaken worden en kon zich niet permitteren ruzie te krijgen met de Eerste-Kamerfractie, en met een deel van de CDA-hotemetoten buiten de fracties.

Zo hebben de tomeloze ambities van een jonge minister de splitsingswet mede om zeep geholpen. Om het nog wat sterker te zeggen: Wijn heeft in de paar maanden dat hij er zit, het zorgvuldig door minister Brinkhorst opgebouwde energiebeleid onherstelbaar beschadigd. Eerder schafte hij al de Mep af, net nadat er een nieuwe Mep op poten was gezet die vanaf 1 januari aan de grootste problemen van de eerdere regeling een einde maakte. Hij had voor de rest van dit jaar alleen de tarieven maar wat hoeven te verlagen, of hij had de subsidie voor palmolie kunnen schrappen. Een van de redenen dat Wijn tot de maatregel is overgegaan is naar verluidt het feit dat bedrijven als Biox op een makkelijke manier honderden miljoenen aan de regeling gaan verdienen. De sloop van het nationale energiebeleid komt op een moment dat dit met veel moeite en met vereende krachten van alle partijen in de Tweede Kamer net een beetje op poten was gezet. En dat was na de lapzwansjaren van voorganger minister Annemarie Jorritsma hard nodig.

De uitkomst van het splitsingsdebat is een staatsrechtelijk gedrocht waar staatsrechtgeleerden zich, als ze dood zijn, in hun graf over zullen omdraaien. De Eerste Kamer mag in tegenstelling tot de Tweede Kamer een wet alleen aannemen of verwerpen. Het is aan de regering om vervolgens, als een wet wordt aangenomen, een invoeringsdatum vast te stellen. Die datum wordt alleen opengelaten omdat het nooit van te voren is vast te stellen hoe lang de behandeling van een wet gaat duren. Door de motie heeft de Eerste Kamer in feite een wetswijziging bedongen. Dat blijkt onder meer uit het feit dat iedereen nu hard zijn best doet om de precieze betekenis van de woorden van de motie te achterhalen. De motie is in feite een wetstekst geworden. Terwijl een motie doorgaans niet meer dan een simpele oproep aan de regering is.

Wijn maakte er helemaal een potje van in de Kamer toen hij zei dat de motie moet worden gezien als een oproep aan de energiebedrijven om zich netjes te dragen. 'Als jullie dat niet doen dan treedt de splitsingswet in werking', zo is de dreiging. Het is waarschijnlijk een nog nooit voorgekomen constructie die de carrièreminister en de van kennis over energie gespeende Eerste Kamer hier hebben uitgepoept. 'Als u zich niet gedraagt, voeren wij eventjes snel een wet in die zorgt dat u zich niet meer zo kunt gedragen'. Zoiets als: 'als u een moord pleegt, zullen wij een wet invoeren die het je onmogelijk maakt om nog een keer te moorden'.

Maar Wijn is niet alleen schuldig aan het staatsrechtelijke wangedrocht. Het CDA heeft immers de motie van de PVDA mede ondertekend. Vervolgens hebben de VVD en D66, die grote voorstanders van de wet waren, de motie ondertekend, om zo de schijn van een unanieme Kamer op te houden. De SP-er Tiny Kox maakte van die schijnvertoning gelukkig gehakt, zodat dat in ieder geval voor de geschiedenisboekjes opgetekend is.

Het is beschamend en tenenkrommend om mensen die 's ochtends met veel overtuiging het ene hebben gezegd, later op de dag met evenveel overtuiging precies het tegenovergestelde te horen beweren. Het is menselijker dat mensen standpunten innemen die ze met hart en ziel verdedigen en dat ze teleurgesteld zijn als ze daarbij geen gehoor krijgen. Het is vanwege dit gebrek aan ruggengraat van veel politici dat zo veel mensen een hekel aan de politiek hebben.

De grootste schuldige is echter de Eerste-Kamerfractie van de PVDA. Deze partij heeft waarschijnlijk alleen maar partijpolitieke overwegingen gehad. Senator Joyce Sylvester wekte ook niet de indruk er iets van te begrijpen. Er kwam gedurende die hele twee dagen geen zinnig woord uit. Keer op keer lieten de senatoren Niek Ketting (VVD) en Gerard Schouw (D66), maar ook de minister, haar alle hoeken van de Kamer zien. Zo hield Sylvester een lang pleidooi tegen een privatisering van de landelijke netbeheerder Tennet, die nu in overheidshanden is, terwijl er in de Kamer noch in de regering ooit iemand heeft voorgesteld om daartoe over te gaan.

Jammer dat energie onderdeel is geworden van partijpolitiek Haags gekonkel. Tot nog toe was dat niet het geval. En terecht, want daarvoor is de energievoorziening te belangrijk. In de Tweede Kamer wordt over het algemeen rationeel met het onderwerp omgegaan: er moet gebeuren wat er moet gebeuren. Alleen de vraag of er kerncentrales moeten komen is een politiek onderwerp maar ook het politieke karakter van dat onderwerp is sterk verminderd in het afgelopen jaar.

Sylvester kon de verleiding zo vlak voor de verkiezingen echter niet weerstaan. De afkeer tegen de andere partijen is ook iets dat zij al jaren heeft gecultiveerd, dus zij maakt nu alles daaraan ondergeschikt. Ze heeft ook een totaal verkeerde interpretatie van de rol van de Eerste Kamer. 'Ik moet zelf onafhankelijk een inhoudelijk oordeel kunnen vellen', zo zei ze herhaaldelijk, en daarom vroeg ze alle vertrouwelijke stukken over de cross border leases van de energiebedrijven nog maar eens op. Terwijl de Eerste Kamer eigenlijk alleen een toets op de wettelijke teksten zou moeten uitvoeren.

Het heeft geen zin om in de Eerste Kamer alle inhoudelijke debatten nog eens over te doen. Over de inhoudelijke aspecten had ze bovendien haar, alles van energie wetende, Tweede Kamer-collega Ferd Crone kunnen raadplegen. Crone, die het debat vanaf de tribune volgde, zal balen als een stekker omdat hij met lede ogen moest toezien hoe de splitsingswet, mede zíjn geesteskind, door zijn onwetende en eigenwijze collega grondig de nek werd omgedraaid.

Het gevolg is dat de onduidelijkheid over wel of niet splitsen blijft bestaan. Terwijl de sector en de aandeelhouders juist om duidelijkheid hadden gevraagd. Veelzeggend is de reactie van Nuon dat, hoewel verklaard tegenstander van de splitsing, zegt niet te weten of het nu wel of niet blij moet zijn met de opschorting van de splitsing. En erger: elke keer als iemand, in de Kamer of daarbuiten, een overtreding van de energiebedrijven lijkt te zien, zullen er eindeloze discussies zijn in het parlement over de vraag of de wet al dan niet in werking moet worden gesteld. De motie zelf geeft daarover weinig duidelijkheid. Deze motie, die ook nog eens vol fouten staat, zegt bijvoorbeeld dat de splitsing moet worden ingevoerd als er sprake is van "verstoring van evenwichtige marktverhoudingen". Wie kan hier iets mee? Ook is het al de vraag of de wet in werking moet worden gesteld als slechts één bedrijf zich misdraagt, of twee, of drie.

Daarbij komt natuurlijk dat het al lang zo is dat het bezit van de netten tot onevenwichtige marktverhoudingen leidt en tot kruissubsidiëring. De energiebedrijven geven dat trouwens zelf ook toe. Door de netten kunnen ze goedkoper lenen als ze investeringen willen doen en ze kunnen makkelijker bankgaranties overleggen. En je hoeft maar met een tuinder te praten om te constateren hoe moeilijk het voor hen is om zoiets simpels als een grotere aansluiting te realiseren. De DTE zal dat in een rapport dat binnenkort uitkomt min of meer aantonen. De toezichthouder heeft onderzoek gedaan naar de winsten van het netbedrijf en van de commerciële activiteiten van de grote geïntegreerde energiebedrijven. Maar misschien dat de DTE binnenkort een seintje van boven krijgt om dat rapport toch maar wat af te zwakken. Een deel van de Eerste Kamer en met name de wereldvreemd overkomende senator Huub Doek van het CDA heeft er in de ivoren toren geen flauw benul hoe het er in de echte wereld aan toe gaat. Overigens gaat het sterke gerucht dat het de tachtigjarige Hannie van Leeuwen is, die in de Eerste-Kamerfractie van het CDA bepaalt hoe er gestemd gaat worden.

Wederom heeft de conservatieve Eerste Kamer een structuurverandering die Nederland wat had kunnen opschudden om zeep geholpen. Behalve de onduidelijkheid en het gedoe zal het gevolg zijn dat de provinciale en gemeentelijke aandeelhouders met hun risicovolle aandelen in de energiebedrijven blijven zitten. Want de bedrijven mogen niet verkocht worden, tenzij ze vrijwillig tot splitsing overgaan. Een ander gevolg is dat de markt verder op slot zal gaan. Als dadelijk Greenchoice is overgenomen door Eneco, is de komst van het door Centrica ingekapselde Oxxio de enige serieuze nieuwkomer die twee jaar vrije energiemarkt heeft voortgebracht. Nuon en Essent zullen naar alle waarschijnlijkheid fuseren tot een groot bedrijf, waardoor de concurrentie verder vermindert. Het enige positieve gevolg van de handelswijze van de 'Overbodige Kamer' is dat de verhoudingen tussen de energiesector en de politiek weer wat in normaler vaarwater zullen komen. Ook zullen de reorganisatiekosten wat minder hoog uitvallen hoewel een deel toch gemaakt moet worden omdat er wel zogenaamde vette netbeheerders moeten worden gecreëerd.

Het zou goed zijn als de provinciale en gemeentelijk aandeelhouders van Nuon, Eneco, Essent en Delta er zelf voor zullen kiezen hun energiebedrijven op te splitsen. Nog beter zou zijn als 'Europa' snel met een splitsingsrichtlijn komt, maar dat laatste is onwaarschijnlijk.

Deel dit artikel

Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn